YÜZYILLARA GÖRE TÜRK DÜNYASİ
Türklerin Ana Yurdu: Orta Asya ve Sibirya
Ön Türkler
Orhun Yazıtları’nda kullanılan dil, Türk dilinin ve Türk halklarının çok eskiye dayandığını göstermektedir. Hunlar öncesi Türk toplulukları hakkında,
- Karasuk kültürü
- Afayesnova kültürü
- Andrenova kültürü
- Anav kültürü
olarak adlandırılan dört ana bölgeden bahsedilmektedir. Ön-Türkler hakkında Şölgentaş, Kurgan, Pazırık kalıntıları bulunmaktadır.
Ön-Türkler Orta Asya’daki iklimsel değişikler yüzünden yerleşik hayattan, göçebe hayata geçmek zorunda kalmışlardır. Kendilerine yazlık ve kışlık bölgeler tayin etmişlerdir. Ön-Türkler ile ilgili yapılan araştırmalarda yerleşik kültüre ait objelere rastlanılmaktadır. Ön-Türkler’de geyik ön plana çıkmaktadır. Türk kavimleri atla göçebe hayata geçtikten sonra tanışmıştır. Ön-Türkler’e ait mağara resimlerinde “geyik boynuzu takmış at figürlerine” rastlanılmaktadır. Bu durum, Türklerin ata geçiş dönemi yaşadıklarını göstermektedir.
Orta Asya’da görülen iklim değişiklikleri, Türk kavimlerinin ilk göç hareketlerine sebep olmuştur. Hint yarımadasına, Ortadoğu’ya, Karadeniz’in kuzeyine, Çin’e, Sibirya’nın kuzeyine doğru göçler yaşanmış ve Türk kavimleri oradaki halkların içine karışmışlardır. Göçü tercih etmeyen Türk kavimleri ise Orta Asya’nın değişen koşullarına adapte olmaya çalışmışlardır.
M.Ö. 400 yıllarında Saka ya da İskit olarak adlandırılan Batı Türkistan ve Karadeniz çevresinde kurulan ve Orta Asya’nın içlerine doğru uzanan devlete ait buluntularda Türk kültürünü yansıtan objelere rastlanılmaktadır. Bu durum, Sakaları oluşturan halkın bir kısmının ya da Saka devletinin Türk olduğu yönünde düşüncelere sebep olmaktadır. Tarih bilimcilerin bir kısmı ve Türkolog’lar Sakaların Türk olduğunu ileri sürmektedir. Hun devletinin ise Sakaların çöküntüye geçmesiyle doğu kanadını idare edenlerin ve doğu kanadı halklarının kurduğu bir devlet olduğu görüşünü benimsemektedirler.
İlk Çağ’da Türk Dünyası
İlk çağ’da Tüm Orta Asya’yı egemenliği altına alan devlet, Çin kaynaklarında Hiung-nu olarak geçen Büyük Hun İmparatorluğu’dur. M.Ö. 220 yıllarında kurulduğu tahmin edilen bu devlet, Türk boylarının konfederatif birliğine dayanmaktadır. M.Ö. 220 yıllarında Teoman ve yerine geçen oğlu Mete Han (Mo-dun) döneminde güçlenmiştir. Büyük Hun İmparatorluğu ve yarattığı tarihi etkiler M.S. 500′lere kadar sürmüştür. Bu dönemde Türk kavimlerinin en büyük düşmanı Çin olmuştur.
Büyük Hunlardan sonra bu dönemin Türk devletleri;
- Çiçi yönetimindeki Hunlar (Avrupa Hunları’nın ataları)(Batı Türkistan çevresi)
- Kuzey Hun Devleti (Güney Sibirya)
- Batı Hun İmparatorluğu (Güney Hunlar)(Çin Seddi’nin kuzey toprakları ve Doğu Türkistan)
- 1.Chao Hun Devleti (Güney Hunlar’ın devamı)(Çin Seddi’nin kuzey toprakları ve Doğu Türkistan)
400′lerde Türk Dünyası
Büyük Hun medeniyetinin ortadan kalktığı bu dönem; Orta Asya’nın yeniden toparlanma dönemidir. Avrupa için Avrupa Hunları’nın dönemidir. Afganistan ve çevresinde de Akhunlar’ın görüldüğü dönemdir.
Bu yıllarda kurulan Türk devletleri;
- Afganistan’da: Ak Hunlar
- Avrupa’da:Avrupa Hun İmparatorluğu
- Orta Asya’da: Tabgaç Devleti, Hsia Hun Devleti, Kuzey Liang Hun, Lov-Lan Hun, Asya Avarları, Otuz Oğuz ve Dokuz Oğuz Devletleri, Onogur Devleti.
500′lerde Türk Dünyası
- Afganistan’da: Ak Hunlar
- Avrupa’da: Avarlar
- Kafkasya ve Karadeniz’de: Sibirler
- Orta Asya’da: bölünen Tabgaç Devletleri, Orta Asya’yı yeniden tek çatı altında toparlayan Göktürkler.
600′lerde Türk Dünyası
- Avrupa’da: Avarlar
- Kafkasya ve Karadeniz’de: Hazar Kağanlığı
- Kazan’da:Büyük Bulgarya ve İtil Bulgarları.
- Orta Asya’da: Çin hakimiyeti.
700′lerde Türk Dünyası
- Avrupa’da: Avarlar ve Tuna Bulgarları.
- Kafkasya ve Karadeniz’de: Hazar Kağanlığı
- Kazan’da:İtil Bulgarları.
- Orta Asya’da: 2. Göktürk Dönemi ve Batı Türkistan’da Türgişler sonra Karluklar.
800′lerde Türk Dünyası
- Avrupa’da: Peçenek Hanlığı, Uz Hanlığı, Tuna Bulgarları (874′de Slavlaştı)
- Kafkasya ve Karadeniz’de: Hazar Kağanlığı
- Kazan’da:İtil Bulgarları
- Orta Asya’da: Doğu’da Uygurlar ve Batı Türkistan’da Karluklar.Sibirya’da Kimekler.
- Mısır’da: Tolunoğulları.
900′lerde Türk Dünyası
- Avrupa’da: Peçenek Hanlığı, Uz Hanlığı, Kıpçak Hanlığı, Macar Devleti. (955′de Slavlaştı)
- Kafkasya ve Karadeniz’de: Hazar Kağanlığı
- Kazan’da:İtil Bulgarları
- Orta Asya’da: Doğu’da Kırgızlar ve Kansu Uygurları, Turfan Uygurları; Batı Türkistan’da Karahanlılar; Çin sınırında Şato Türk devletleri.
- Afganistan ve İran’da: Gazneliler.
- Mısır’da: Akşitler.
1000′lerde Türk Dünyası
- Avrupa’da: Peçenek Hanlığı, Kıpçak Hanlığı
- Kazan’da:İtil Bulgarları
- Orta Asya’da: Kırgızlar ve Batı Türkistan’da Batı ve Doğu Karahanlılar; Uygur beylikleri; Hazar Denizi doğusunda Oğuz Yabgu Devleti ve 1040′da Selçuklular.
- Afganistan ve İran’da: Gazneliler.
- Anadolu’da:Selçuklular’a bağlı uç beylikleri.
1100′lerde Türk Dünyası
- Avrupa’da: Kıpçak Hanlığı
- Kazan’da:İtil Bulgarları
- Orta Asya’da: Kırgızlar ve Batı Türkistan’da Batı ve Doğu Karahanlılar; Uygur beylikleri.
- Selçuklu Devletleri:Irak, Kirman, Suriye, Horasan ve Anadolu Selçuklular; Azerbaycan-İran-Kerkük-Şam Atabeylikleri.
- Batı Türkistan ve İran’da: Harzemşahlar.
- Anadolu’da:İlk Anadolu Beylikleri ve Anadolu Selçuklu Devleti.
- Mısır’da:Eyyubiler
1200′lerde Türk Dünyası
1200′lerde başlayan Moğol istilası
- Kazan’da:Moğol Hakimiyeti
- Orta Asya’da: Moğol Hakimiyeti.
- İran’da:Moğol Hakimiyeti.
- Anadolu’da:Moğol Hakimiyeti ve 2.Dönem Beylikler
- Mısır’da:Eyyubiler
- Hindistan’da Delhi Sultanlığı
1300′lerde Türk Dünyası
- Kazan’da:Altınordu Devleti.
- Orta Asya’da: Çağatay Devleti.
- İran’da:İlhanlı Devleti.
- Anadolu’da: Osmanlı ve Diğer Beylikler; Akkoyunlular ve Karakoyunlular.
- Mısır’da:Memlükler.
- Hindistan’da Delhi Sultanlığı.
1400′lerde Türk Dünyası
- Kazan’da:Altınordu Devleti.
- Orta Asya’da ve İran’da: Timur Devleti.
- Anadolu’da ve Avrupa’da: Osmanlı’nın Genişlemesi, Akkoyunlular.
- Mısır’da:Memlükler.
- Hindistan’da Delhi Sultanlığı.
1500′lerde Türk Dünyası
- Kazan’da ve Karadeniz Kuzeyi’nde:Kazan Hanlığı, Kırım Hanlığı, Astrahan Hanlığı, Kasım Hanlığı.
- Sibirya’da:Sibir Küçüm Hanlığı.
- Orta Asya’da:Nogay Hanlığı, Kazak Hanlığı, Özbek Hanlığı, Hive Hanlığı, Doğu Türkistan Hanlığı.
- İran’da: Safevi Devleti.
- Anadolu’da, Avrupa’da ve Mısır’da: Osmanlı Devleti
- Hindistan’da:Babürlüler.
1600′lerde Türk Dünyası
- Kazan’da ve Karadeniz Kuzeyi’nde: Rus hakimiyeti.
- Orta Asya’da: Buhara Hanlığı, Doğu Türkistan Hanlığı.
- İran’da: Safevi Devleti.
- Anadolu’da, Avrupa’da ve Mısır’da: Osmanlı Devleti
- Hindistan’da:Babürlüler.
1700′lerde Türk Dünyası
Rusların Orta Asya ve Sibirya’ya doğru ilerleyişi
- Kazan’da ve Karadeniz Kuzeyi’nde: Rus hakimiyeti.
- Orta Asya’da: Kuzey bölgeler ve Sibirya Rus hakimiyeti. Buhara Hanlığı, Hokand Hanlığı, Kırgız Hanlığı, Doğu Türkistan Hanlığı.
- İran’da: Afgan Hotaki Hanedanlığı, 1736′dan itibaren Avşar Hanedanlığı.
- Anadolu’da, Avrupa’da ve Mısır-Afrika’da: Osmanlı Devleti
- Hindistan’da: Babürlüler.
1800′lerde Türk Dünyası
Çin’in Orta Asya’ya ilerleyişi
- Kazan’da ve Karadeniz Kuzeyi’nde,Kafkasya’da: Rus hakimiyeti.
- Orta Asya’da: Kuzey bölgeler-Sibirya ve Türkistan’da Rus hakimiyeti.
- Doğu Türkistan ve Moğolistan’da: Çin hakimiyeti.
- İran’da: Avşar Hanedanlığı ve 1781′den sonra Kaçar Hanedanlığı (Türk soylu).
- Anadolu’da, Avrupa’da ve Mısır-Afrika’da: Osmanlı Devleti.
- Hindistan’da: 1850′ye kadar Babürlüler.(İngilizler’in işgali)
1900′lerin Başlarında Türk Dünyası
- Kazan’da ve Karadeniz Kuzeyi’nde,Kafkasya’da: Rus hakimiyeti.
- Orta Asya’da: Kuzey bölgeler-Sibirya ve Türkistan’da Rus hakimiyeti.
- Doğu Türkistan ve Moğolistan’da: Çin hakimiyeti.
- İran’da: Kaçar Hanedanlığı (Türk Soylu)- Modern İran’a geçiş.
- Anadolu’da, Avrupa’da ve Mısır-Afrika’da: Osmanlı’nın Çöküşü.
- Hindistan’da: 1850′ye kadar Babürlüler.(İngilizler’in işgali)
NOT: KIBRIS DA TÜRK YURDUDUR.
Kalıcı Bağlantı Yorum (yok) Yorum yaz! | Etiketler : TÜRK
